Bóg Brahma – stwórca świata w tradycji hinduskiej

Views: 0

Bóg Brahma jest jedną z najbardziej zagadkowych postaci hinduizmu?

Według tradycji jest stwórcą świata, jednym z członków Trimurti – obok Wisznu i Siwy. To właśnie jemu przypisuje się rozpoczęcie procesu, dzięki któremu powstaje uporządkowany, zamieszkany kosmos. A jednak, kiedy zaczynamy przyglądać się współczesnemu hinduizmowi, pojawia się zaskakujący paradoks: Brahma, stwórca świata, jest znacznie mniej popularny niż Wisznu, Siwa czy boginie związane z ich kultem. Jego świątyń jest niewiele, a jego imię nie pojawia się w codziennej religijności tak często jak imiona innych wielkich bóstw.

Dlaczego tak jest? I przede wszystkim: kim właściwie jest Brahma? Czy rzeczywiście jest „Bogiem stwórcą”, w takim znaczeniu, w jakim przyzwyczailiśmy się rozumieć to określenie? Czy może jego postać jest późniejszym sposobem przedstawienia znacznie starszej idei dotyczącej powstania świata?

Zacznijmy jednak od fundamentalnego pytania: czym jest stworzenie?

Zanim pojawił się Brahma

Jednym z najbardziej niezwykłych tematów najstarszej indyjskiej myśli religijnej jest sam początek świata. W hymnach wedyjskich znajdujemy pytania o to, skąd wzięło się istnienie i co było przed nim. Nie zawsze otrzymujemy prostą odpowiedź. Przeciwnie – czasami tekst pozostawia nas z tajemnicą.

Szczególnie interesujący jest słynny hymn o stworzeniu z Rigwedy, znany jako Nasadija Sukta. Rozpoczyna się od rozważań nad stanem, w którym nie było jeszcze tego, co istnieje, ale również nie można było powiedzieć, że istniało nieistnienie w naszym zwykłym rozumieniu.

To niezwykle ważne, bo pokazuje coś, o czym łatwo zapomnieć, patrząc na późniejsze opowieści o bogach: najstarsza refleksja indyjska nad początkiem świata nie musi przedstawiać stworzenia jako prostego aktu, w którym ktoś postanawia „zrobić świat”.

Jest w niej pytanie o samo istnienie. Skąd pojawiło się to, co istnieje? Czy świat miał początek? Czy ktoś naprawdę zna odpowiedź? A może nawet bogowie pojawili się dopiero wraz z powstaniem świata? To ostatnie pytanie, postawione w hymnie, jest szczególnie niezwykłe. Jeżeli bogowie również należą do stworzonego porządku, to kto może wiedzieć, jak naprawdę powstał wszechświat?

To już nie jest mitologia w potocznym znaczeniu. To filozoficzne pytanie, które zostało zadane tysiące lat temu.

Stworzenie jako proces

W późniejszej myśli indyjskiej obraz stworzenia staje się bardziej uporządkowany. Pojawiają się rozważania o kosmicznych cyklach, kolejnych okresach istnienia świata, jego rozpadzie i ponownym powstawaniu.

W tym miejscu zaczyna pojawiać się Brahma.

Warto jednak bardzo wyraźnie zaznaczyć: Brahma nie jest po prostu odpowiednikiem Boga Stwórcy znanego z tradycji monoteistycznych.

W hinduistycznym obrazie kosmos nie musi zostać stworzony tylko raz. Świat podlega ogromnym cyklom powstawania, trwania i rozpadu. Stworzenie jest więc częścią większego procesu.

To dlatego Brahmę najlepiej rozumieć nie tylko jako „tego, który kiedyś stworzył świat”, lecz jako postać związaną z kosmicznym procesem manifestowania się stworzonego świata.

W Trimurti partneruje mu Wisznu, który podtrzymuje kosmos, oraz Siwa, którego działanie związane jest z jego rozpadem i transformacją. Nie chodzi więc o trzech bogów, którzy konkurują ze sobą o władzę nad światem. Chodzi o trzy funkcje w obrębie kosmicznego cyklu: powstanie, trwanie i przemianę.

Kim jest Brahma? Dopiero teraz możemy przyjrzeć się samemu Brahmie.

Brahma jest przedstawiany jako potężna, brodata postać o czterech głowach i czterech ramionach. Nie wygląda jak wojownik. Nie ma imponującej broni, która od razu mówiłaby o jego mocy. Jego atrybuty związane są przede wszystkim z wiedzą, stworzeniem i porządkiem. I to jest bardzo znaczące. Jeżeli chcemy przedstawić stwórcę świata, można byłoby pokazać go jako wojownika, który pokonuje chaos. Tymczasem Brahma jest przedstawiany raczej jako mędrzec. Jego podstawowym narzędziem nie jest miecz. Jest nim wiedza.

Cztery głowy Brahmy

Najbardziej charakterystycznym elementem jego wyglądu są cztery głowy. W ikonografii patrzą one w cztery strony świata. Można to rozumieć jako symbol wszechstronnej wiedzy i obecności obejmującej cały stworzony świat. Cztery głowy łączone są również z czterema Wedami. To bardzo piękny symbol. Brahma nie patrzy w jednym kierunku. Patrzy we wszystkie. Jeżeli jest związany ze stworzeniem kosmosu, jego spojrzenie obejmuje cały kosmiczny porządek. W niektórych opowieściach pojawia się również piąta głowa Brahmy, a jej historia prowadzi już w stronę późniejszej mitologii związanej z Siwą. To dobry przykład miejsca, w którym możemy zauważyć granicę między podstawową symboliką a rozwijającą się później warstwą opowieści.

Cztery ramiona i atrybuty

Brahma może trzymać w dłoniach między innymi księgę lub Wedy, różaniec, naczynie na wodę oraz kwiat lotosu. Każdy z tych przedmiotów ma własną symbolikę.

Księga wiąże go z wiedzą. Różaniec może odnosić się do czasu, modlitwy i kontemplacji. Naczynie na wodę przypomina o wodzie jako jednym z podstawowych elementów kosmicznego stworzenia. Lotos natomiast jest jednym z najważniejszych symboli indyjskiej tradycji – wyrasta z wody, a mimo to pozostaje czysty i piękny. Brahma nie potrzebuje więc arsenału wojownika. Jego świat jest światem wiedzy, porządku i stworzenia.

Brahma i lotos wyrastający z Wisznu

Jedna z najbardziej znanych opowieści o narodzinach Brahmy pojawia się w późniejszej tradycji związanej z Wisznu. Brahma pojawia się na lotosie wyrastającym z pępka Wishnu leżącego na kosmicznym wielogłowym wężu Szeszy. Ale Wisznu, z którego pępka wyrasta lotos z Brahmą, nie jest tym samym aspektem Wisznu, który spoczywa na Oceanie Przyczyn. Na Oceanie Przyczyn spoczywa Maha-Wishnu, inny aspekt. Ten Wisznu to Garbhaodakaśaji Wishnu. Spoczywa na kosmicznym wężu Szeszy, unosząc się na wodach kosmicznych. Z jego pępka wyrasta lotos, a na tym lotosie pojawia się Brahma. Brahma rozpoczyna następnie dzieło stworzenia.

Garbhaodakaśaji Wisznu
→ jest już wewnątrz jednego z wszechświatów (brahmandy, jaja Brahmy)
→ spoczywa na wężu Szeszy
→ z pępka wyrasta lotos
→ na lotosie pojawia się Brahma

Poniżej: Wisznu leżący na kosmicznym wężu, obok żona Lakszmi. W głębi Brahma na lotosie.

Z bezkresnych wód wyłania się lotos. Na nim pojawia się stwórca. Z nieokreślonej jeszcze rzeczywistości zaczyna wyłaniać się uporządkowany kosmos. Jeżeli potraktujemy tę opowieść dosłownie, otrzymujemy niezwykłą kosmologiczną legendę. Jeżeli potraktujemy ją symbolicznie, pojawia się jeszcze ciekawsza możliwość: Brahma nie jest początkiem wszystkiego. Pojawia się dopiero z czegoś, co było przed nim. A więc nawet stwórca stworzonego świata nie musi być ostateczną rzeczywistością. To prowadzi nas do bardzo ważnego rozróżnienia między Brahmą a Brahmanem.

Brahma a Brahman

Te dwa słowa brzmią podobnie i bardzo łatwo je pomylić, ale nie oznaczają tego samego.

Brahma jest imieniem boga-stwórcy.

Brahman jest natomiast pojęciem filozoficznym odnoszącym się do najwyższej, ostatecznej rzeczywistości, szczególnie ważnym w Upaniszadach i późniejszej filozofii wedanty. To rozróżnienie jest jednym z kluczy do zrozumienia hinduizmu. Brahma może być stwórcą świata, ale nie Absolutem. Można więc powiedzieć, że Brahma należy do porządku kosmicznego, podczas gdy Brahman jest tym, co w określonych nurtach filozoficznych uznaje się za rzeczywistość ostateczną. I nagle historia o bogu z czterema głowami zaczyna prowadzić nas do pytania o coś znacznie większego:

Czy istnieje rzeczywistość, która jest wcześniejsza niż sam stworzony świat?

Saraswati – wiedza potrzebna do stworzenia

Brahma jest tradycyjnie związany z Saraswati, boginią wiedzy, nauki, muzyki i sztuki. To połączenie również wydaje się symboliczne.

Stworzenie nie jest tutaj przedstawiane wyłącznie jako akt fizycznego „zrobienia” świata. Jest związane z wiedzą, porządkiem i możliwością nadania formy temu, co wcześniej było nieukształtowane. Saraswati reprezentuje więc tę moc, dzięki której można poznać, nazwać i wyrazić rzeczywistość. Brahma i Saraswati tworzą bardzo interesującą parę symboliczną: stworzenie i wiedza o stworzeniu.

Dlaczego Brahma ma tak mało świątyń?

I tutaj dochodzimy do największego paradoksu. Jeżeli Brahma jest stwórcą świata, dlaczego nie jest jednym z najczęściej czczonych bogów? W Indiach istnieje wiele świątyń, w których Wisznu, Śiwa, Ganeśa, Durga czy Lakszmi są głównymi obiektami kultu. Świątyń poświęconych wyłącznie Brahmie jest natomiast niewiele. Najbardziej znanym miejscem jego kultu jest Puszkar w Radżastanie, gdzie znajduje się słynna świątynia Brahmy. Dlaczego jego kult jest tak ograniczony? Tutaj musimy szczególnie uważać, ponieważ odpowiedź, którą najczęściej spotykamy, pochodzi z późniejszych opowieści. Jedna z najbardziej znanych legend mówi o konflikcie Brahmy i Saraswati podczas ceremonii ofiarnej oraz o klątwie, która miała sprawić, że Brahma nie będzie szeroko czczony. Inne opowieści wiążą ograniczenie jego kultu z konfliktem ze Śiwą. Nie powinniśmy jednak rozumieć żadnej z tych historii jako historycznego wyjaśnienia. Kult Brahmy jest dziś znacznie mniej rozpowszechniony niż kult Wisznu czy Śiwy. Późniejsze tradycje stworzyły natomiast historie, które próbują powiedzieć nam, dlaczego tak się stało.

Czy Brahma jest więc niepotrzebnym bogiem?

Można odnieść wrażenie, że skoro Brahma jest rzadko czczony, a jego świątyń jest niewiele, jego znaczenie również musi być niewielkie. To jednak nie jest prawda. Brahma pozostaje ważną postacią hinduistycznej kosmologii. Jego znaczenie nie musi być mierzone liczbą codziennych modlitw kierowanych do jego wizerunku. Co więcej, jego stosunkowo niewielka popularność prowadzi nas do ciekawego wniosku.

Nie każdy ważny element hinduistycznego obrazu rzeczywistości musi być jednocześnie przedmiotem powszechnego kultu.

Brahma może być ważny jako element kosmologii, nawet jeśli dla większości współczesnych wyznawców nie jest najważniejszym bogiem osobistej pobożności.

Brahma jako symbol stworzenia

Jeśli więc odłożymy na chwilę późniejsze legendy i spojrzymy na Brahmę metodą „od prawdy do boga” ” – otrzymujemy bardzo ciekawy obraz.

Najpierw pojawia się pytanie o istnienie. Potem pojawia się idea stworzenia i manifestacji świata. Następnie pojawia się symbolika wiedzy, porządku, czterech kierunków i czterech Wed. Dopiero wtedy pojawia się Brahma – osoba, forma i obraz, który pozwala człowiekowi mówić o tym, co niezwykle trudne do przedstawienia. A dopiero na końcu pojawiają się opowieści o jego narodzinach, konfliktach i relacjach z innymi bogami. W tym ujęciu Brahma przestaje być po prostu „starym bogiem z czterema głowami”. Staje się symbolem pytania, które jest znacznie starsze od niego:

Jak z tego, co nieukształtowane, wyłania się uporządkowany świat?

I być może właśnie dlatego warto zacząć poznawanie Brahmy nie od jego wyglądu, lecz od tajemnicy stworzenia. Bo zanim pojawił się Brahma jako postać, istniało pytanie.

Skąd wzięło się wszystko, co istnieje?

I na to pytanie, jak zobaczymy w kolejnych artykułach, indyjskie teksty udzielają odpowiedzi znacznie bardziej złożonej, niż mogłaby sugerować prosta opowieść o „bogu, który stworzył świat”.

Jak rozpoznać Brahmę? Ikonografia

Brahmę najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznych czterech twarzach. Zwykle przedstawiany jest jako dojrzały, brodaty mężczyzna, a jego cztery głowy zwrócone są w cztery strony świata. Wizerunek ma podkreślać jego wszechstronne spojrzenie oraz związek z całym stworzonym kosmosem. Cztery głowy tradycyjnie łączy się również z czterema Wedami.

Brahma ma zazwyczaj cztery ramiona. W dłoniach może trzymać różne przedmioty, a ich zestaw nie zawsze jest identyczny w każdym przedstawieniu. Najczęściej spotkamy

• księgę lub Wedy

• różaniec

• naczynie z wodą

• lotos.

Księga lub Wedy – przypominają o wiedzy. Brahma jest stworzycielem, a stworzenie zostaje tutaj połączone z poznaniem i porządkiem.

Różaniec – najczęściej wykonany z koralików, może symbolizować modlitwę, kontemplację, a także upływ czasu i jego cykliczność. Jest to szczególnie interesujące w przypadku Brahmy, ponieważ stworzenie w hinduistycznym obrazie kosmosu nie zawsze jest wydarzeniem jednorazowym – świat pojawia się, trwa, rozpada i ponownie powstaje.

Naczynie z wodą – nazywane kamandalą, wiąże Brahmę z wodą i procesem stworzenia. Woda zajmuje ważne miejsce w indyjskich wyobrażeniach kosmogonicznych i często pojawia się jako obraz pierwotnego, jeszcze nieukształtowanego stanu rzeczywistości.

Lotos – jest jednym z najważniejszych symboli hinduistycznej ikonografii. Lotos jest symbolem wyłaniania się uporządkowanego stworzenia.

Brahma często przedstawiany jest w czerwonych, pomarańczowych lub złotawych szatach. Kolory te mogą podkreślać jego związek z aktywnością i siłą tworzenia, choć kolorystyka przedstawień nie jest całkowicie jednolita.

Jego wierzchowcem jest łabędź, zwany hamsą. W ikonografii może być przedstawiany obok Brahmy albo pod nim. Łabędź ma w tradycji indyjskiej szczególne znaczenie i wiąże się między innymi z mądrością oraz zdolnością rozróżniania. W późniejszej symbolice przypisuje mu się nawet zdolność oddzielania mleka od wody – obraz rozróżniania tego, co istotne, od tego, co nieistotne.

Brahma może być również przedstawiany siedzący na lotosie. W takim przypadku warto zwrócić uwagę, czy jest to zwykły element jego ikonografii, czy przedstawienie konkretnej sceny związanej z jego narodzinami z lotosu wyrastającego z Wisznu.

Jeżeli więc szukając ilustracji zobaczysz brodatego boga z czterema twarzami, czterema ramionami, lotosem, księgą lub Wedami, różańcem i naczyniem z wodą, prawdopodobnie patrzysz właśnie na Brahmę. Jeśli dodatkowo obok